Arapça bir broşür, kılavuz ya da ambalaj kusursuz biçimde çevrilmiş olsa bile sayfada yanlış görünebilir. Arapça sağdan sola yazılır, harfleri birbirine bağlanır ve konumuna göre biçim değiştirir; aynı satırda Latin harfli marka adları ve sayılar da yer alır. Arapça DTP üzerine hazırladığımız bu rehberde, Arapça mizanpajda en sık karşılaştığımız yedi hatayı ve materyaliniz baskıya ya da yayına gitmeden önce bunlardan nasıl kaçınabileceğinizi ele alıyoruz.
1. Sayfa düzeni sağdan sola okumaya göre aynalanmamış
En göze çarpan hata, Arapça metni soldan sağa okunmak üzere tasarlanmış bir düzene yerleştirmektir. Sözcükler sağa hizalanmış olabilir, ancak sayfa yine yanlış yönde akar: ana görsel, Avrupalı bir okurun okumaya başladığı yerdedir, sütunlar yanlış sırayla okunur ve bir kitapçıkta cilt yanlış taraftadır. Arap okur sağ üst köşeden başlayıp sola doğru ilerler; Arapça bir yayın da bizim arka kapak diyeceğimiz taraftan açılır.
Nasıl önlenir: Arapça sürümü yalnızca metnin değiştirildiği bir dosya olarak değil, aynalanmış bir mizanpaj olarak planlayın. Paragraf yönünü sağdan sola ayarlayın (yalnızca sağa hizalamak yetmez), sütun sırasını, kenar boşluklarını ve sayfa sırasını aynalayın; oklar, zaman çizelgeleri, adım dizileri ve ilerleme çubukları gibi yön bildiren öğeleri ters çevirin. Ancak her şeyi körü körüne aynalamayın: logolar, fotoğraflar, ürün görselleri ve grafiklerin çoğu genellikle olduğu gibi kalır.
2. Yanlış ya da eksik Arapça fontlar
Pek çok şık font hiç Arapça karakter içermez. Seçilen fontta bu karakterler yoksa program sessizce bir yedek fonta geçer ya da boş kutular gösterir. Bazı fontlar ise Arapça glifleri içerse de harflerin bağlama göre biçimlenmesini ve harekelerin yerleşimini sağlayan OpenType özelliklerinden yoksundur; bu durumda harfler olması gerektiği gibi birleşmez.
Her Arapça harf, sözcükteki konumuna göre farklı biçimler alabilir (tek başına, başta, ortada, sonda) ve altı harf (ا د ذ ر ز و) kendisinden sonra gelen harfe asla bağlanmaz. İyi bir Arapça font bunların hepsini otomatik olarak halleder; yetersiz bir font halletmez.
Nasıl önlenir: Latin fontunuzla kalınlık ve karakter bakımından uyumlu bir Arapça yazı karakteri seçin, lisansının kullanım amacınızı (baskı, gömme, web) kapsadığını kontrol edin ve otomatik değiştirmeye güvenmek yerine fontu paragraf ve karakter stillerinde tanımlayın.
3. Kopyala-yapıştır ya da uygun olmayan yazılım yüzünden kopuk harfler
Klasik bir belirti: Arapça metin harfleri birbirinden kopuk ya da aynada okunuyormuş gibi ters sırada görünür. Bu genellikle Arapça, sağdan sola metni desteklemeyen bir uygulamaya veya dizgi motoruna yapıştırıldığında ya da harflerin ayrı şekiller olarak saklandığı bir PDF'ten metin kopyalandığında olur.
InDesign ve Illustrator'da doğru ayarlar
InDesign'ın eski sürümlerinde Arapça için ayrı bir Orta Doğu sürümü gerekiyordu. Güncel sürümler bu özellikleri içerir, ancak paragrafın World-Ready dizgi motorunu (Adobe World-Ready Paragraph veya Single-line Composer) ve sağdan sola paragraf yönünü kullanması gerekir. Illustrator'da ise Arapça metnin doğru davranması için yazı tercihlerinde Orta Doğu seçeneklerinin etkinleştirilmesi gerekir.
Nasıl önlenir: Çeviriyi PDF'ten değil, düzenlenebilir bir kaynaktan (DOCX, XLSX, bir CAT aracından dışa aktarım) içe aktarın; dizgi motorunu ve paragraf yönünü stiller aracılığıyla uygulayın ve kopuk metni asla harfleri ters sırayla yazarak "düzeltmeye" çalışmayın: yalnızca o çerçevede doğru görünür, ama aramayı, erişilebilirliği ve sonraki her düzeltmeyi bozar.
4. Yanlış yerde duran sayılar ve Latin harfli sözcükler
Arapça metinlerde sıklıkla Latin harfleriyle yazılmış marka adları, ürün kodları, ölçüler, web adresleri ve telefon numaraları bulunur. Bu bölümler sağdan sola giden bir cümlenin içinde soldan sağa yazılır ve yazılım bunları Unicode çift yönlü (bidi) algoritmasıyla sıralar. Paragraf yönü yanlışsa ya da noktalama işareti Latin bir sözcüğün yanındaysa nokta satırın yanlış ucuna düşebilir, parantezler yer değiştirebilir veya bir ürün kodu ikiye bölünebilir.
Rakamlar ayrı bir karardır. Arapça konuşulan pek çok pazarda Arap-Hint rakamları (٠١٢٣٤٥٦٧٨٩) kullanılırken, başta Kuzey Afrika olmak üzere bazı pazarlarda genellikle Batı rakamları (0123456789) tercih edilir. İkisi de doğru olabilir; ancak her iki sistemde de sayılar soldan sağa okunur, bu nedenle bir telefon numarası, bir tarih aralığı ya da bir model numarası asla ters çevrilmemelidir.
Nasıl önlenir: Çevirmeninizle birlikte her proje için tek bir rakam türü belirleyip tutarlı biçimde uygulayın; kodları, telefon numaralarını ve aralıkları soldan sağa okunan bütünler olarak koruyun ve iki alfabenin karıştığı her satırı, özellikle noktalama işaretlerinin çevresinde kontrol edin.
5. Kötü iki yana yaslama, yanlış keşide kullanımı ve harf aralığı
Latin alfabesine göre tasarlanmış bir motorla iki yana yaslanan Arapça metinde sözcükler arasında geniş ve düzensiz boşluklar oluşur. Arap tipografisinin bunun için kendine özgü bir aracı vardır: keşide (kashida, tatvil), yani belirli harfler arasındaki bağlantının kontrollü biçimde uzatılması.
Sık başvurulan bir kestirme, satırları doldurmak için tatvil karakterini (ـ) elle yazmaktır. Metin yeniden akana kadar iyi görünür; ama sözcük aramayı ve kopyala-yapıştırı bozar. Diğer yaygın hata ise Arapça metne harf aralığı (tracking) uygulamaktır: Arapça harfler birbirine bağlı olduğundan eklenen boşluk onları ayırır ve sözcüklerin biçimini bozar.
Nasıl önlenir: İki yana yaslamayı ve keşideyi paragraf ayarları üzerinden World-Ready dizgi motoruna bırakın, elle tatvil eklemekten kaçının, Arapça metinde harf aralığını sıfırda tutun ve dar sütunlarda sağa hizalı (solu serbest) metni değerlendirin.
6. Metin uzunluğunun ve satır aralığının göz ardı edilmesi
Arapça bir çeviri, kaynak metinle nadiren aynı alanı kaplar. Metne ve fonta bağlı olarak belirgin biçimde daha kısa ya da daha uzun olabilir; sözcükler çoğu zaman daha geniş, satırlar daha az olur. Arapça harflerin ayrıca yüksek üst uzantıları, derin alt uzantıları ve sesliler gösterildiğinde satırın üstünde ve altında harekeleri vardır. Latin sürümden kopyalanan satır aralığıyla satırlar birbirine değebilir, harekeler kesilebilir.
Nasıl önlenir: Esnek metin çerçeveleri tasarlayın, Arapça için satır aralığını artırın (aynı punto büyüklüğündeki Latin metne göre genellikle daha geniş), büyüyemeyen başlıkları ve düğmeleri kontrol edin; alanın dar olduğu tabloları, etiketleri ve ambalaj yüzeylerini gözden geçirin.
7. Anadili Arapça olan bir dilbilimcinin son kontrolünün yapılmaması
Pek çok hata ancak son mizanpajda ortaya çıkar: yanlış bir satır sonuyla bölünmüş bir sözcük, taşan bir çerçevede kaybolan bir cümle, yanlış görsele eşlenmiş bir altyazı, yedek fontla dizilmiş bir başlık. Ekran görüntüsü, infografik ya da etiket fotoğrafı gibi görselin parçası olan metinler kolayca unutulur ve kaynak dilde kalır.
Nasıl önlenir: Baskı veya yayından önce, mizanpajı yapılmış PDF'in anadili Arapça olan bir dilbilimci tarafından son kez kontrol edilmesini planlayın. Metin içeren görsellerin düzenlenebilir kaynak dosyalarını sağlayın ve kontrole her öğeyi dahil edin: başlıklar, altyazılar, tablolar, yasal notlar, barkodlar ve ambalaj yüzeyleri.
Nasıl çalışıyoruz
Arabic Translators'ta anadili Arapça olan profesyoneller metinlerinizi çevirir; biz de bunları doğrudan InDesign, Illustrator veya diğer program dosyalarınıza yerleştirir, gerektiğinde mizanpajı aynalar ve harf bağlantıları doğru olan uygun Arapça fontlar kullanırız. Her sayfa, teslimattan önce son bir mizanpaj kontrolünden geçer ve tercih ettiğiniz formatta teslim edilir. Arapça DTP ve sağdan sola mizanpaj hizmetimiz hakkında daha fazla bilgi edinin ya da ücretsiz fiyat teklifi isteyin. Arap tipografisi hakkında ayrıntılı bilgi için W3C'nin yayımladığı Arapça ve Farsça mizanpaj gereksinimlerine (İngilizce) göz atabilirsiniz.
SSS
Arapça metinlerde Arap-Hint rakamları mı yoksa Batı rakamları mı kullanılmalı?
İkisi de doğrudur; seçim hedef pazara ve kurumsal stil kurallarınıza bağlıdır. Arap-Hint rakamları Orta Doğu'daki pek çok ülkede yaygındır, Batı rakamları ise Kuzey Afrika'da ve birçok teknik belgede olağandır.
Tüm sayfa düzeninin aynalanması gerekir mi?
Hayır. Okuma sırası, sütunlar, kenar boşlukları, sayfa sırası ve oklar ile zaman çizelgeleri gibi yön bildiren öğeler aynalanır. Logolar, fotoğraflar, ürün görselleri ve grafiklerin çoğu genellikle olduğu gibi kalır.
Arapça DTP projesi için hangi dosyaları göndermeliyiz?
İdeal olarak programın orijinal dosyalarını (örneğin fontları ve bağlantılarıyla birlikte paketlenmiş bir InDesign klasörü), metin içeren görsellerin düzenlenebilir sürümlerini ve varsa stil kılavuzunuzu gönderin.
Arapça çeviriyi mizanpajımıza kendimiz yerleştirebilir miyiz?
Yazılımınız sağdan sola metni destekliyor ve paragraflar doğru ayarlanmışsa mümkündür; ancak harf bağlantıları, sayılar ve satır sonlarıyla ilgili sorunlar sık görülür. En azından, baskıya gitmeden önce son PDF'i anadili Arapça olan bir dilbilimciye kontrol ettirin.